MARİFETNAME -10. BÖLÜM

MARİFETNAME
İBRAHİM HAKKI ERZURUMİ HZ.

10-BÖLÜM

İKİNCİ BÖLÜM


Burçlar sahibi göğü; burçların şekillerini ve isimlerini; burçlarınkatlarını ve sabit yıldızları; ayın menzillerini; gök cisimlerininuzaklıklarını dört madde ile bildirir.


Birinci Madde

Sekizinci feleği bildirir.


Ey aziz, malum olsun ki, astronomlar demişlerdir ki: Feleklerin veunsurların üç tabakası birbirini kuşatıp, biri birine bir derece teğet veçakışır olmuştur ki, feleklerde ve unsurlarda zerre kadar boşluk kalmayıp,her tarafı dopdoludur. Hepsinin dönüşü başka türlü olup, kuşaklarıkendilerine kabuk ve zarf olmuştur. Şimdi, en dışta olan kuşak, yukarıdaanlatıldığı gibi büyük felektir. Onun içinde bulunan kuşak, sekizincifelektir ki, burçlar feleği ve sabit yıldızlar feleği namıyle meşhurdur.

Büyük felek boşluğunda durması ve sabit olması ile anılmıştır. Merkezi,âlemin merkezi olup; kutbu, âlemin kutbundan bir tarafa 23,5 dereceeğilimli olup, paralel iki yüzüyle kuşatılmış bir kürevî cisimdir. Yumrusathının üzerinde olan büyük feleğin dip yüzeyine teğettir. Dip yüzeyindeolan boşluğunda, zühal feleğinin yumru yüzeyine teğet olmuştur. Sayısızsabit yıldızlarla işlenmiş ve süslenmiştir. Hayallerde şekillenen on ikiburçla nakışlanmış ve renklenmiştir. Umumi eksen olan felekler feleği(büyük felek) ile âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya hareket eder,bütün uydularıyla yirmi dört saatte bir devresini tamamladığından başka,kendine has hareketiyle âlemin kutbundan başka olan kutbu üzere vegüneşitleyiciden gayri iki tarafa kutbu kadar eğilmiş olan kuşağı üzere,batıdan doğuya yavaş yavaş döner. Aheste hareketiyle altında dikilmiş olansabit yıldızları toptan o tarafa alıp gider. Yetmiş güneş senesinde kendikuşağı yörüngesinde ancak bir derece yol alır. O halde ikibinyüz senedebir, bir burcu geçer ve yirmibeşbin ikiyüz senede bir devresini tamam eder.Filozoflar: Bu süre tamamında, denizlerin ve karaların yerdeğiştirmesinden, bütün âlemin işleri, sırları en iyi bilen Allah'ıntakdiri ile baştan ayağa değişir, demişlerdir. Bu feleğin dahi altında,küçük felekler varsaymaya hacet kalmayıp, ancak büyük dairelerden burçlardairesi; bu feleğin çevresinde, iki kutbu arasında farzolunup, oniki burcunşekilleri bu kuşağının bizzat kendinde olarak belirlenmiştir. Altı büyükdaire dahi, bu feleğin iki kutbu üzerinde kesişir farzolunup, sekizincifelek, bu altı daire ile kavun ve karpuz üzerindeki çizgiler şeklinde onikikısım olup; her bir kısmına bir isim ile burç adı verilip: Meselâ, koçburcu, kova burcu vs. denilmiştir.

İkinci Madde


Belirlenmiş yıldızlar ile bulunan şekilleri ve burçlar semasının dörtkatını bildirir.


Ey aziz, malum olsun ki, astronomlar demişlerdir ki: Oniki burcun herbirinde, mesela karpuzun her dilimi ortasında yani sekizinci feleğin onikidiliminin her birinin yarısında; belirlenmiş yıldızların toplu görünümü,bir şekle benzer olarak gözetlenip, o burçların isimleri görüntülerinegöredir. Mesela koç burcu, sekizinci feleğin sahasında bir dilimdir ki,onun dilimlerinde gözlenen yıldızlar, birer çizgi ile birbirlerinebağlansa, ondan koç şekli görünür. Öteki burçlar da böyledir vegörünüşlerine göre isim alırlar. Bu feleğin tamamen boşluğunu dolduransayısız yıldızlardan, eski filozofların gözlemleri gereğince; binyirmiikiışıklı yıldızı içeren hayvan ve eşyaya benzer kırksekiz suret hayaledilmiştir. Üçyüzkırkaltı gözetlenmiş yıldızın şekillenmesiyle oniki şekilbelirlenmiş ve oniki burç adıyla isimlendirilmiştir. Bu suretlerinyirmibiri kuşağın kuzeyinde bulunup, onlarla üçyüzaltmışaltı yıldızzat olunmuştur. Kırk sekiz suretin kalanı olan onbeş suret, kuşağıngüneyinde bulunup; gözetlenmiş yıldızlardan üçyüzonaltı yıldız dahibunların sahasında belirlenip, sayılan binyirmiiki yıldız tamamıyla tesbitedilmiştir.

Ek: Malûm olsun ki, merhum yazarın (İbrahim Hakkı) saydığı üzere, yıldızlariki kısma ayrılıp; bir kısmına sabit yıldızlar ve diğerine gezegen adıverilir. Bir kısmına sabit adı verilmesinin sebebi: Birbirlerine olanuzaklığın miktarı daima eşit olup; fazlalaşıp, eksilmediklerine dayanır.

Onlar, bu bahiste anlatılan sabit feleklerdir. Öteki kısmına gezegendenilmesinin sebebi: Bunlar başka başka yürüyüp hareket ettikçe,birbirlerine kâh uzak kâh yakın olduklarına binaendir. Bunlar yedigezegendir ki, her biri bir felekte bulunur. Bu gezegenler, bazen bir yerdetoplanıp kümelenerek, ufuk dairesinin birbirine karşı derecelerinde karşıkarşıya bulunurlar. Sabit yıldızların miktarı, sonraki filozofların sözünegöre; binyüzoniki adet yıldız olup, ışıklı cisimler olduklarıbelirlenmiştir. Birbirlerinden ayrılmak ve her birine bir isim konulmakimkânsız olmakla: Bilginler toplu görünümlerini altmışa bölüp, her birinebir şekil üzere isimler vermeyi uygun görüp ve her bir şekle, eskifilozoflar arasında şöhret yapmış kimselerin isminden, bazı hayvan, bitki,cisim ve âlet isimlerinden birer isim koymuşlardır ki, aşağıya konulanfelekler şeklinde görülmektedir.

Adları geçen seksen şeklin her biri, birkaç yıldızdan bir topluluk olarakdüşünülüp, onların onikisi, burçlar kuşağındadır. Bu yıldızlardan ayılanüçyüzkırkaltı yıldızı içine alır. Oniki burcun isimleri şunlardır:

1- Koç,2- Boğa, 3- İkizler, 4- Yengeç, 5- Aslan, 6- Başak, 7- Terazi, 8- Akrep,9- Yay, 10- Oğlak, 11- Kova, 12- Balık.


Burçlar kuşağının kuzeyinde üçyüzaltmış yıldız gözlenmiş olup, yirmi birsurete tatbik edilmiştir. İsimleri şunlardır: Küçük ayı, büyük ayı,Keykavuş, kuş... Güneydeki dörtyüzaltı yıldıza, yirmiyedi surete benzeyip,isimleri böyledir: Kitas, cebbar, tilki, köpek, gemi... Bütün bunlar sadecegözetlenebilen yıldızlardır. (Bugünkü bulgularla bu sayı seksensekiz olaraktesbit edilmiştir). Mesela kehkeşan (samanyolu) da bulunan yıldızların henüzsayıları tesbit edilememiştir. Öte yandan yıldızların, yere uzaklığı veyakınlığından mı küçük veya büyük göründükleri henüz meçhuldür. Doğrusunuancak Allah Taâlâ bilir.

Oniki burcun altısı, güneşitleyici dairenin kuzeyinde olmakla, bunlara:

Kuzey burçları derler. Altısı dahi güneşleyicinin güneyinde olduğu için,onlara: Güney burçları derler. Kuzey burçları: Koç, boğa, ikizler, yengeç,arslan ve başaktır. Güney burçları: Terazi, akrep, yay, oğlak, kova vebalıktır. Bu burçların dördüne: Değiştiren derler; dördüne: Sabit vedördüne: Karıştıran derler. Değiştiren burçlar: Koç, yengeç, terazi veoğlaktır. Bunlara değiştiren denmesinin sebebi: Güneş unlardayken birmevsimden bir mevsime geçmiş olur. Ama koçta güneş bulunduğunda, zamankıştan bahara döner. Güneşin yengece girmesiyle zaman, bahardan yaza döner.Güneş teraziye girdiğinde, zaman, yazdan sonbahara döner. Güneş oğlağagirdiğinde, zaman, sonbahardan kışa döner. Koç burcunun başlangıcına,ilkbahar noktası; yengeç burcunun başlangıcına, yaz dönümü; terazi burcununbaşlangıcına, sonbahar noktası; oğlak burcunun başlangıcına, kış dönümüderler. Sabit burçlarsa: Boğa, aslan, akrep, kova burçlarıdır. Bunlarasabit denmesinin sebebi: Ne değiştirenler gibi değişme noktasında kalır, nekarıştıranlar gibi iki surette belirirler. Karıştıranlar: İkizler, başak,yay ve balıktır. Bunlara bu ismin verilmesinin sebebi: Güneş bu burçlarınparalelinde iken, her birinde zaman, bulunduğu durumla diğer durum arasındakarışmıştır. İkizlerde, zaman, ilkbahardayken, yaza dönüp yazla karışır;Başakta zaman, yazdayken sonbaharla karışır; yazdayken, zaman,sonbahardayken kışla karışır. İkizlerde, zaman, kıştayken ilkbaharlakarışır.

Sonraki filozoflar, nazarında oniki burçla yedi gezegen, tıpkı dört unsurgibi değişik tabiatlar üzeredirler. Onlar, her üç burcu bir tabiatta bulup,burçlar tirigonometresi adını vermişlerdir Koç, aslan ve yay burçlarınaateş üçlüsü derler ki,her birinin tabiatı, sıcaklık ve kuruluktur. Boğa,başak ve oğlak, toprak üçlüsüdürler ki, her birin tabiatı; soğukluk vekuruluktur. İkizler, terazi ve kova, hava üçlüsüdürler ki, her birinintabiatı, sıcaklık ve rutubettir. Yengeç, akrep ve balık, su üçlüsüdürlerki, her birinin tabiatı, rutubet ve soğukluktur. Şimdi sırasıyla buburçlara: Ateşsel burç, topraksal burç, havaî burç ve susal burç derler.Oniki burcu bu minval üzere sayarlar. Öte yandan oniki burcun bazısınıerkek, bazısını dişi tabiatte bulup, bazılarını gündüze, bazılarını geceyenispet etmişlerdir ki: Altı burç erkek, altısı dişidir. Erkek olanlar: Koç,ikizler, aslan, terazi, yay ve kova burçlarıdır ki, bunlar tekilburçlardır. Dişiler0 Boğa, yengeç, başak, akrep, oğlak ve balıktır ki,bunlar ikildir. Şimdi, koç burcundan başlayıp, sırasıyla burçları, birerkek, bir dişi sayarlar ve oniki burcun tamamına değin giderler. Ateşî vehavaî üçlerde erkek burçlar bulunup; topraksal ve susal üçlülerin tümüdişi bulunup: Gündüzsel erkek ve gecesel dişi olmuştur.

Burçlarla ilgili tablolar aşağıdadır.


Burcun durumları İlkbahar Yaz Sonbahar Kış

Değiştirenler Koç Yengeç Terazi Oğlak

Sabitler Boğa Aslan Akrep Kova

Karıştıranlar İkizler Başak Yay Balık

Üçüncü Madde


Sabit yıldızlardan olan ayın konaklarını isimleri ve şekilleriyle; burçlarfeleğinde olan mekanlarıyla ve kırk enlemde doğuş ve batışlarını yerleri vevakitleriyle bildirir.

Ey aziz, malum olsun ki, Hak Taala Kelam-ı Kadim'inde: "Ay için de konaklartayin etmişizdir," (36/39) buyurduğu ayın konakları yirmi sekizdir ki, bu,burçlar feleğinde sabit olan gözlenmiş yıldızlardan burçlar kuşağınınyakınında bulunup; ay, kendi feleği kuşağında batıya hareketiyle koçburcunun yarısında güneş ile karşılaştıkça; her gece bir yıldız beraberinegeldikçe, o yıldız bir konak itibar olunmuştur. Ay, süratli hareketiyleoniki burcu yirmisekiz günde kat edip ve devredip, yine yerine döndüğünden,yirmisekiz konak bulunmuştur. İlk konak şeratin, son konak ise reşa olarakisimlendirilmiştir. Her iki konak arası oniki derece elliiki saniyeolmakla; oniki burcun her biri yirmisekiz konaktan iki konak ve üçtebirkonağı yaklaşık olarak içermiştir.


(Haberi, Allah adıyla başlarız. Güneş ile ayı takdir kıldı. Hamd Allahiçin, salavat Habibine: Güneş ve ay hoş hareketler eyledikçe. Sonra hakkı,ey sözümü dinleyenler, der, bu kitab, astronomlar sözüncedir. Muteberkitabı nazm kıldım. Ay menzillerinin ismini dedim. Bütün beyitleri yüzdoksan oldu. Ey can, sene binüçyüz altmışbeş idi. Sekizinci felek ki, onikibölünüyor. Her bölükte otuz pay bulunuyor. Oniki burcu, oniki ay olur. Üçbahar olur, dahi yay olur. Üçü güz olur, üçü dahi kıştır. Dört mevsim,oniki ay olmuştur. Birinci mart, ikinci nisandır. Üçüncü mayıs, dördüncühazirandır. Beşinci temmuz, altıncı ağustostur. Eylül yedinci, sekizinci vedokuzuncu, teşrin-i evvel, teşrin-i sani oldu. Kış iki kanun ve bir deşubat oldu. Burçlar ortasına gün gelmeden, on gün önce rumî aylar biline.Oniki burca isimler bunlardır: Koç, boğa, ikizler, yengeç, aslan, başak,terazi, akrep, yay, oğlak, kova, balık. Koç, yılbaşı sayılır. Çünkü altıburç, otuz payı geçmiştir. Yılın günlerini üçyüz altmışbeş bil. Sekizincifelektedir resimler parçası. Bütün sabit yıldızlar ondadır. Doğuya dönüşühızlıdır. Hep doğuş ve batış o dönüştür. Oniki burç, yirmidört saat içrebir dönüşü rahat tamamlar. Burcun yarısı yarım saat döner. Saat onbeşderecedir. Dördüncü felekte gün süslenmiştir. Yer üstünde kıymetlitaşlardır. O felek, güneş seyrini devreder. Onda yıldız ve güneşten gayriyoktur. Batıdan doğuya gün gider her gün. Göğün, üçyüz altmışbeşderecesinden bir derece güneş günde seyr eder. Böylece ay da bir burcukat eder. Her ay birine geçer. Yıl tamamında yerine gelir. Eşitlikçizgisinde, gece ile gündüz eşittir. Enlemi kırk olan yerde ola bu. Oğlağagelse, gün aydındır. O zaman en soğuk günler başlangıcıdır. Gecenin saati ozaman onbeş olur. Gündüzün saati, dokuzu bulur. O zaman gece, günden altısaat alır. Üç gün üç gece bir karara kalır. Sonra gün, yavaş yavaş uzar. Takoç evvelini bu güneş bulur. Gün koça nakledende, gece gündüz eşitliğinegele. O zaman gün doğandan bitene dek, noksansız oniki saat ola. Günbitenden doğana dek gece de, oniki saat ola, eksik olmaya. Hem yeni güngün uzar. Yengeç evvelini güneş ki bulur. Günün saati o günde onbeş olur.

Gecenin saati dokuzu bulur. O zaman gündüz, geceden altı saat alır. Üç günüç gece o kararda kalır. Sonra gün gün gece uzar. Ta ki terazinin evvelinegelir. Terazinin başlangıcına gün gelse, gece ve gündüz de beraber olur ogün. Çünkü koç evveliyle bu, birdir.Doğu ve atı, ikisine bir yerdir. O halde yine gün gün gece uzar. Ta güneşoğlağın evveline gelir. Bu yılda bir yol daimi dönüştür. Mim enleminde buhalde durmaktadır. Dördüncü felekte güneş her nicedir? Ay da bu felekteöylecedir. Birinci felekte ay, aynadır. o bizzat parlak ve yoğundur.

Güneşin ziyasi süreklidir. Güneş ile ayın nuru kaimdir. Ay, karanlık veyuvarlaktır. O güneşten yana münevverdir. Yeri çünkü yerle güneşinarasıdır. Yere doğru çakışma, karasıdır. Ertesi gece, hilal görünür. Nurluyandan bize hayal görünür. Gün gün ay, güneşten ırak olup, yere doğur yüzüberrak olur. Dördüncü menzilini ay seyr eylese, güneş ve ay arasına yakınla yer. Güneş ile ay hoş mukabil olur. Ondördü görünür, olgun olur. Çünkügüneşin aynasıdır bu ay. Gece karanlığını salt nur eder. Ay da güneşe yakınoldukça, azar azar görünür nursuz yer. Parlak güneşi bulduğunda, bize doğrudonuk yanı döner. Bu, ayda bir yol sürekli devirdir. Bu çakışma ve bubedridir. Gün oniki burcu bir yıl keser, ay bir ayda hepsini kateder.

Batıdan doğuya ay da dolaşır. Günde oniki derece yer oluşur. Güneş ile ayçakışmayı bulur, ertesi gece ay önce olur. Günde oniki cüzü o güneş geçer.

Oniki burç, yirmisekiz ölçer. O halde menziller yirmisekiz olur. Her birinenişanı, yıldız olur. Her nişanın bir ismi ve resmi var. Ey dost,tertiplenmiş say, yeriyle bil. (Burada tali yıldızların adları sayılıyor.)Gökyüzünde ayın menzillerini bilmek istersen, geceye bak. Gözle hem parlakgüneşi. Terazinin başlangıcını bulduğunda, güneş ufukta göründüğü gün, doğunoktası odur, nişan eyle. Hem o gün ufukta batanda, batı noktası o yeribil. İki yandan iki nokta ortasını al, güney ve kuzey noktalarını nişankıl. Bu dört nokta ortasını tahmin kıl, ufuktan ekiz nokta belirle. Ufkuüçyüz altmış ayak farzet. O halde doğu ve batıyı ondan say. Kırkıncıenlemde menziller, o ufuktan bu resme doğru doğa bata. Yarım saat evvelgece geçe, menzillerin başlangıcı ortaya çıka. Doğu noktasının kuzeyinden,hem yirminci cüzü hilalinden, iki parlak yıldız yüksektir; biri güneyde,biri kuzeydedir. İkisi arasını bir zira ay, yirmi sekiz; koştur, onlarayer. O güneydeki sabittir. Bir küçük yıldız, ismi batındır. İki parlakyıldızdan geri ola biraz. Batın da ayın ikinci menzili. Doğu noktasınınkuzeyine bak. Noktadan kırk derece ırak doğa. Üç küçük yıldız, üçgen var.Boğa burcunun önünde karar kıldı. Çünkü o gece iki saat geçe, üçüncümenzilde ülker ortaya çıkar. Doğu noktasının kuzeyinden, otuz derecebitiminden huşe şeklinde altı yıldızdır. Boğanın yirmidördü bellidir. Ogece üç saat ve çeyrekte heman, dördüncü menzile zebran doğa. Noktadan onsekiz derece kuzey, o durumda beşinci yıldızı doğar. Dal şeklinde beşyıldızdır, ikizlerde yere sekizdir. O gece dört buçuk saat, hücum etme,beşinci menzil huka doğa. Doğu noktanın kuzeyi, sekizinci cüzde, şınınnoktası şeklidir. Başı cebbar, adı üç gizli yıldız. İkizler burcunda gözle;o gece beş buçuk saat geçse, hüna altıncı nokta zuhur ede. Doğu noktasınınkuzeyine bak; noktadan onsekiz derece ırak, kuzey ve batısı büyük ikiyıldız, yengecin beşinci cüzünde parlak. Beş saat bekle o gece ile uyanık,yedi arşında ayı göresin. Doğu noktasının kuzeyine git, noktadan kırkderece tahmin et, iki parlak yıldızdır hemen sonra. Batısı, Şam şairlerininsanıdır.

Odur, o kuzeyli bir yıldız. Yengeçten beridir onsekiz, olsa saat yedi ogece tam görünür sekiz seçkin konak. Doğu noktasının kuzeyine gel, heryirmibeşinci cüzünü al, küçük yıldızlardan bulut parçasıdır. Dört yıldızkarenin arasıdır. İsmi Yemen şairleridir, bil. Hem aslan evvelindedirhasıl çünkü, sekiz saat o gece geçse, görünür tarafa dokuz kere bak. Doğunoktasının kuzeyinde, hem otuzuncu cüzü bitiminden iki yıldız; biriaslandandır, aslanın onbeşinde parlaktır; sekiz ve yarım saat o gecegeçse, ayın onuncu yüzü ortaya çıkar. Doğu noktasının kuzeyini al, tayirminci cüzüne gel. İniş-çıkışlı bir çizgi üzere dört yıldız, güneyi büyükve ışıklı hep oldu aslanın yıldızı büyük yıldız. Hem aslandan beriyirmisekiz olsa saat dokuz buçuk o seher, ziredir onbirinci doğa meğer,doğu noktasının kuzeyine var, kıl yirmibeşinci cüzde karar. Koşa yıldız,güneylidir parlak, başak onbeşi ona mesken. Çünkü doğar onunla gün bile.Noktadan şarka kuzeye farkı iva, sarfa o yıldızı, o kadarını ayın onikincimenzili küçük yıldız kuşattı, nişan başak sonudur ona mekan. Oldu iva beşyıldız parlak. Terazinin onbeşinde mekan tuttu. Menzilden onüçüne hemendoğuşundan o gece bulundu mekan. Kalanını batı ile bil o zaman. Batıya bako gece, hem de nişan eyle. Çünkü o gece geçe, dört menzil de ufukta gider.Batı noktasına iyi bak. Betar onda semak silahsız bil. İsmi başak fahzı eycan. Resmi yirmibeş terazidir ta ki, üç saat o gece gire. Hem gufre onbeşteancak iner. Batı noktasının kuzeyini al, her yirmisekiz derecede kal. Birkavisli çizgi üzere üç yıldız, akrepin birinci cüzü yeridir. Bir ismi semekve bir ismi ramıhdır. Üçtü mızrak ve kendi yaralayıcıdır. Dört menzil,burçlar sırası üzere, onbeşinden evvel ine. İşte zeyrek saat o gece, güneşparlayarak batar. Batı noktasının güneyine var, ondan ondokuzuncu cüzdebatar. İki yıldız karşılıklı ve berrak, ikinin arası bir mızrak, bir cüzdebatar. İki yıldız karşılıklı ve berrak, ikinin arası bir mızrak, bir ismide terazi pelesi, akrep burcu önüdür ona mekan. O gece iki saat karanlıkolur. Tac oldum, onyedinci batar. Batı noktasının güneyine bak, noktadanotuz derece ırak yer var. Aynı çizgide olmayan üç yıldız, ışıklısı akrebincephesi oldu. Ey dost, bir ismi de akrep oldu. Akrep burcunda yirmidörtyer, bekle saat ikibuçuk ola ta onsekiz, hem akrebin kalbi onda bata. Batınoktasının güneyini bul. Otuzüçüncü cüzünün batısını bul. Kavisli birçizgi üzere üç yıldız. Altıncı yay burcu ona tâlibtir. Akrebin kalbiylebirlik şöyle varıp, batı noktasının güneyine bak, noktadan kırkdokuz dereceırak koca yıldızdır, ikisi berrak, buldu ayın yirmisinde durak. O geceoturup dört saat bekle. Yirmidir ay durağı bata. Batı notasının güneyinibul, otuzüçüncü cüzüdür ona yol. Dört yıldızı küçük, dördü büyüktür. Oğlakevvelinde karar tuttular. O gece beş saat daha uyuma, ta ki yirmibirincibelde bite. Batı noktasının güneyini al, ta yirmisekiz dereceye gel, felekkuşağıdır ki sâde olur, yıldız etrafına gerdanlık olur. Ey can, herbir adıgerdanlıktır, oğlak burcunun ortasını etti mekan, Şayet gece yedi saatgidici olsa, bata yirmi iki, adı zebayih.Batı noktasının güneyini al. Ondan onsekizinci cüzde kal. Kuzeyde ikiyıldız büyüktür. Bir küçük yıldız, adı koyun. Zebayih onu kurban edergibidir... Kova burcu üçüne mekan oldu. O gece yedibuçuk saattir, üzülme.Yirmiüç inince yutucudur. Batı noktasının güneyini nice noktadan sayyirmiüç derece. İki aydınlık yıldızdır ki yakın, bir küçük yıldız aralıktagarip. O küçük yıldız kuzeye yakın, yeri kovanın ondördüdür. Eğer o gecedokuz saat geçse, yirmidördüncü yükseliş o demde gider. Batı noktasınıngüneyini bul. Sekizinci cüz, ufukta ona yoldur. Kavisli bir çizgi üzre üçyıldız, kova burcunda yer onsekiz. Onbuçuk saat o geceyle bak, ehbibyirmibeşine seher batı noktasına yakın ve güney dört yıldız, üçü üçgenolup, dördüncü saad ve de redif ona isim. Beşincisi balık burcunu kıldımekan. Doğuya bak hem o akşam tevfik et yükselişiyle her birin incele ki,önceki dahi gecikmiş hem doğalar güneş batmadan önce. Akşama birbuçuk saatvarken, ikisi birlikde doğmuş ola. Doğu noktasının kuzeyinden, yirmibeşincicüzün bitiminden doğa önce bir kolu açıkça. Aslı bir yıldızdır, güneyihemen ikisinin arası bir mızrak, balıktan panzede hem o şubeye durak. Doğunoktasının kuzeyine git, hem otuzbir derece tahmin et, onda gecikmiş nurdoğmuş ola. Kolu aslından önce ortaya çıka. İki yıldız ki uzaklığı birmızrak. Kolu balık sonunda hoş burak. Doğuya bak, yatsı yerini bul, doğmuşyirmisekizinci serpinti, guruba bir saat kalmış iken. Doğudan doğmuş ola orahat. Doğu noktasının kuzeyinden, hem otuzuncu cüz bitiminden iki yıldızki, doğu ve batısı gemiler gibi dizili yıldızlarladır. Şekilleri sankiyumurta biçimindedir. Hâlâ hem koç onbeşindedir. Koç burcunun yarısındaçakışsa ay, güneşten bu resme ırak ola. İlk menzil şeratin olur. Bu tertipile raşaya deği, yirmisekiz ygün içre ay bu menzillerden hep geçe. Oyirmisekiz günüyle geçer güneş de geçer günde bir derece. Çünyirmidokuzbuçuk gün olur, güneş ile ay çakışır. O sebebden bir ayyirmidokuz gün hesap olunur, öbür ay otuz. Sonra her ne gece istense, bumenzilin sayılışı tamam olur. Güneşe bir derece olduğun gece ki, ne burcunkaçındadır o gece, hesap kıl terazinin başlangıcından. Güneş ondan nemiktarı geçti bil. Bir burcu iki saat geçe o dem hep menziller önce doğupbatar. Şu halde her onbeş gecede bir saat ileri, sabit yıldızlar hızlanırki, güneş her gün iki kursu kadar seyredip doğuya, batıya geç gider. Her negeçse buna kıyas olunur, bu hesap üzere hepsi bulunur. Ne zaman güneş koçunevveline geçer. İş ters olur, kolaylı gelir. Doğudan çıkan yıldız,batısıyla bilinmek olur hep, olur, kolaylı gelir. Doğudan çıkan yıldız,batısıyla bilinmek olur hep, batısından açıklanan el'an doğusundan bilinmelio zaman. Nereden doğa, karşısında batar. Kande batsa karşısında doğar.Menziller belirlemeyle bilindi. Oniki burcu, bundan tahmin et. Ta kigezegen ve sâbit ola ayân. ne yıldız, ne burcu mekan kıldı? Yıldızlar hoşbilindi ey Hakkı, felekleri seyret, Hak'kı fikir kıl.)

Dördüncü Madde

Burçlar feleğinin ve onda olan sabit yıldızların uzaklık ve cisimlerinibildirir.


Ey aziz, malûm olsun ki, rasatçılar, geometriciler ve matematikçiler;yıldızların ve feleklerin cisim ve uzaklıklarını kesin kanunlar ilehesaplarında görüş birliğine varmışlardır. Büyük feleğin yüzeyininuzunluğunun mesafesini ki, burçlar feleğinin yüzey yumruluğununuzaklığıdır, âlemin merkezinden takriben otuzüçbin kere bin vebeşyüzyirmibeşbin sekizyüz seksenbir fersah bulmuşlardır. Her bir fersahıüç mil ve her bir milli üçbin zera ve her bir zeraı, otuziki parmakgenişliği kadar farz ve takdir kılmışlardır. Her bir parmağı, altı arpa enikadar ve her bir arpayı, atın altı kılı miktarı itibar edip; cisimlerâleminin uzaklığının hesabını bilmişlerdir. Burçlar feleğinin dipyüzeyinin bu merkezden uzaklığını takriben otuzüç kere bin ve beşyüzonbindörtyüzelli fersah ve burçlar feleğinin kalınlığını takriben onbeşbindörtyüzotuzbir fersah bulmuşlardır. Sabit yıldızları altı ayrı kısım bulup;birinci değer, ikinci değer, üçüncü değer, dördüncü değer, beşinci değer vealtıncı değer diye isimlendirmişlerdir. Birinci değerin tabakalarını,burçlar feleğinin kalınlığına mutabık ve eşit onbeşbin dörtyüz otuzbirfersah bulup; yıldızların cisimlerinin miktarını yerküreye oranlaaçıklamışlardır. Birinci değerin cisimlerini takriben altıbuçuk yer cismikadar ölçüp ve farzedip; ikinci değerin cisimlerini beşbuçuk yer cismimiktarı; üçüncü değerin cisimlerini dörtbuçuk yer cismi miktarı; dördüncüdeğerin cisimlerini üçbuçuk yerküre gibi ve beşinci değerin cisimlerini üçbuçuk yerküre kadar; altıncı değerin cisimlerini birbuçuk yeryuvarlağımiktarı bulmuşlardır. Bunları geometrik delillerle ispat edip, hesabınıalmışlardır. Bütün sabit ve gezegenleri, kendi yerlerinde belirli birhareket ile merkezleri çevresinde hareket eder ve döner görüp: "Feleklerdeduran hiçbir şey yoktur," mazmununca işin sırrına ermişlerdir.

Yaratıcı, hakîm ve kudretli olan Allah münezzehtir. Büyüklüğünün celaletineve kudretinin illetine aklın idraki erişemez.

Yorum Yaz